Veiligheids- en gezondheidsplan bouw: wanneer het moet en wat erin hoort

Op een bouwplaats werken partijen die elkaar niet hebben uitgekozen. De steigerbouwer weet niet wanneer de kraan draait, de installateur weet niet dat er die middag wordt gesloopt, en de opdrachtgever ziet dat allemaal niet. Het veiligheids- en gezondheidsplan bouw is het document dat die losse partijen aan elkaar knoopt. Het is geen formulier voor de map maar een afsprakenset over wie wat doet op het moment dat werkzaamheden elkaar raken, en het is in veel gevallen wettelijk verplicht.

In het kort

• Het V&G-plan beschrijft hoe hoofd- en onderaannemers samenwerken en welke maatregelen zij nemen om veilig te kunnen werken.
• De verplichting staat in artikel 2.28 van het Arbobesluit en ligt primair bij de opdrachtgever, niet bij de aannemer.
• Een plan is verplicht bij projecten van meer dan 500 mandagen, bij projecten die langer dan 30 werkdagen duren met meer dan twintig gelijktijdige werknemers, en bij werk met bijzondere gevaren.
• Bij projecten met meerdere werkgevers moet er een coördinator voor de ontwerpfase en een coördinator voor de uitvoeringsfase worden aangewezen.

Wanneer is een V&G-plan verplicht?

De verplichting volgt uit de afdeling Bouwproces van het Arbobesluit. Er zijn drie situaties waarin een plan moet worden opgesteld, en het gaat om of-of, niet om en-en.

• Omvang in mandagen: bij een geraamde duur van meer dan 500 mandagen, waarbij het gaat om het totaal aantal gewerkte dagen van alle betrokkenen samen
• Duur en bezetting: bij een geraamde duur van meer dan 30 werkdagen waarbij meer dan twintig werknemers tegelijk aan het werk zijn
• Bijzondere gevaren: ongeacht omvang, wanneer het werk risico’s kent die zijn benoemd in bijlage II van de Europese richtlijn voor tijdelijke en mobiele bouwplaatsen

Dat derde criterium wordt het vaakst over het hoofd gezien. Het gaat om werk waarbij mensen kunnen bedelven of vallen van hoogte, werk met chemische of biologische stoffen, werk met ioniserende straling, werk in de nabijheid van hoogspanningsleidingen, werk met verdrinkingsgevaar, ondergronds werk en het plaatsen van zware prefab-elementen. Bij dat soort werkzaamheden is een plan verplicht ook als het project klein is en kort duurt. Een gevelrenovatie van twee weken met werk op hoogte valt daar dus onder.

Wat er in een V en G plan hoort

Een bruikbaar V en G plan beschrijft de risico’s die ontstaan doordat partijen elkaar op de bouwplaats tegenkomen, en de afspraken die dat beheersbaar maken. De inhoud verschilt per project, maar een aantal onderdelen komt altijd terug.

• Projectgegevens: wie de opdrachtgever is, wie de coördinatoren zijn en welke partijen betrokken zijn
• Risico-inventarisatie op projectniveau: de gevaren die uit het ontwerp of de locatie voortkomen, niet de algemene risico’s die elk bedrijf al in de eigen RI&E heeft staan
• Bouwplaatsinrichting: aan- en afvoerroutes, opslag, verkeersscheiding, voorzieningen en afzettingen
• Afspraken over gelijktijdigheid: welke werkzaamheden niet tegelijk mogen plaatsvinden en hoe dat wordt bewaakt
• Toegang en bevoegdheid: wie de bouwplaats op mag en welke certificaten daarvoor nodig zijn
• Noodorganisatie: bedrijfshulpverlening, alarmering en ontruiming op de locatie

Het onderscheid tussen het V&G-plan en de RI&E van een bedrijf is daarbij belangrijk. De RI&E gaat over de risico’s van het eigen werk en is de verantwoordelijkheid van elke werkgever apart. Het V&G-plan gaat over wat er gebeurt wanneer die werkzaamheden op één locatie samenkomen. Een plan dat alleen de standaardrisico’s van de aannemer herhaalt, voldoet formeel misschien wel maar doet niet waar het voor bedoeld is.

De rol van de opdrachtgever

Een veelgemaakte aanname is dat het V&G-plan het werk van de hoofdaannemer is. Dat klopt niet. De wetgeving rond het veiligheids- en gezondheidsplan legt de verantwoordelijkheid bij de opdrachtgever. Die moet in de ontwerpfase al laten vastleggen welke risico’s er zijn en welke keuzes daar invloed op hebben, en die informatie meegeven aan de partijen die het werk gaan uitvoeren.

Dat is meer dan een formaliteit, want juist in de ontwerpfase worden beslissingen genomen die de veiligheid tijdens de bouw bepalen. Een gevel die alleen vanaf een hoogwerker bereikbaar is, een dak zonder permanente randbeveiliging, een installatieruimte die tijdens onderhoud niet veilig te betreden is: dat zijn ontwerpkeuzes met gevolgen voor jaren. Ze zijn goedkoop te wijzigen op de tekentafel en duur te herstellen daarna.

Coördinator ontwerpfase en uitvoeringsfase

Werken er op een bouwplaats meerdere werkgevers, dan moeten er twee coördinatoren worden aangewezen. De coördinator ontwerpfase zorgt dat veiligheid en gezondheid meewegen bij ontwerpkeuzes en stelt het plan op waarmee de uitvoering start. De coördinator uitvoeringsfase neemt het over zodra er wordt gebouwd.

De taken van die laatste zijn concreet omschreven. Hij coördineert dat de maatregelen van de verschillende werkgevers daadwerkelijk worden toegepast, organiseert de samenwerking tussen de partijen op de bouwplaats, stemt de voorlichting aan werknemers op elkaar af en neemt maatregelen zodat alleen bevoegde personen de bouwplaats betreden. In de praktijk wordt die rol vaak vervuld door de uitvoerder van de hoofdaannemer, omdat die er dagelijks is en overzicht heeft.

Wat het betekent voor wie op de bouwplaats werkt

Voor vaklieden vertaalt het plan zich in praktische dingen: waar je je meldt, welke persoonlijke beschermingsmiddelen verplicht zijn, welke routes je gebruikt, en welke certificaten je moet kunnen tonen. Dat laatste is waar het in de praktijk het vaakst op stukloopt. Werken met een hoogwerker, een heftruck of een torenkraan vraagt aantoonbare deskundigheid, en een bouwplaats waar dat serieus wordt genomen controleert dat bij de poort.

Het plan is bovendien geen document dat één keer wordt geschreven. Verandert de fasering, komt er een partij bij of wijzigt het ontwerp, dan hoort het plan mee te bewegen. Een V&G-plan dat halverwege het project nog de oorspronkelijke planning beschrijft, is precies het soort papier waar niemand iets aan heeft en waar na een ongeval de meeste vragen over komen.